Кумар оюндары деген эмне: түрлөрү, зыяндуулугу жана жардам

Кумар оюндары — жыйынтыгын алдын ала эч ким билбеген окуяга акча тигилген оюндар жана ставкалар; тигилген акчанын бир бөлүгү уюштуруучуда калат. 2022-жылдын 30-июнундагы № 50 «Кыргыз Республикасындагы оюн-зоок иши жөнүндө» мыйзам оюнду «кумар оюну», ал эми окуянын жыйынтыгына коюлган ставканы «мелдеш» деп атайт.

Бул макалада кумар оюндары жөнүндө маалымат бир жерге топтолду: оюндардын түрлөрү, Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун (ДССУ) сандары менен көрсөтүлгөн зыяны жана көз карандылыктын белгилери. Мугалим менен ата-эне тарбиялык саат үчүн даяр материалды, ал эми жардам издеген адам Кыргызстанда кайда кайрылууну табат.

Макала 18 жашка толгон окурмандарга маалымат берүү үчүн жазылды жана эч кимди ставка коюуга чакырбайт.

Кумар оюндары деген эмне жана мыйзам аны кантип аныктайт?

Кумар оюндары деген эмне? Жөнөкөй сөз менен айтканда, бул — утуп алуу үмүтү менен акча тигилген оюн: утасызбы же уттурасызбы, алдын ала белгисиз. Мыйзам ушул эле ойду юридикалык так тил менен жазат.

Кумар оюну деген эмне экенин «Кыргыз Республикасындагы оюн-зоок иши жөнүндө» мыйзамдын (2022-жылдын 30-июну, № 50) 1-беренеси аныктайт. Анда кумар оюну — «тобокелге негизделген жана оюн-зоок жайы белгилеген эрежелер боюнча эки же бир нече катышуучулардын ортосунда түзүлгөн утуш жөнүндөгү макулдашуу…». Жөнөкөй тил менен: катышуучулар оюн-зоок жайынын эрежелери боюнча акчалай утуш үчүн тобокелге барышат, ал эми жыйынтыкка өз аракеттери менен таасир эте алышат.

Мелдеш да — тобокелге негизделген утуш жөнүндөгү макулдашуу, бирок анын жыйынтыгы, мыйзамдын сөзү менен айтканда, «болоору же болбосу белгисиз жагдайга жараша болот». Мыйзамдын тамгасы боюнча букмекердеги ставка — мелдеш. Кумар оюну да, мелдеш да оюн-зоок ишине кирет, ал эми күнүмдүк тилде экөө тең кумар оюндары деп аталат.

Кумар оюнун эмнеден тааныса болот: негизги белгилери

Кумар оюнун төрт белгиден тааныса болот: тобокел, акчалай ставка, алдын ала белгисиз жыйынтык жана утуш. Төртөө тең № 50 мыйзамдын 1-беренесиндеги аныктамалардан алынган.

• Тобокел. Мыйзам кумар оюнун да, мелдешти да «тобокелге негизделген» макулдашуу деп атайт.
• Акчалай ставка. Катышуучу акча тигет; мыйзамдын өзү да «ставка» деген сөздү колдонот.
• Белгисиз жыйынтык. Оюн же окуя кандай бүтөрүн алдын ала эч ким билбейт.
• Утуш жана уюштуруучунун үлүшү. Утуп алынган акча мыйзамда «утуш» деп аталат, ал эми ставкалардын бир бөлүгү уюштуруучуда калат.

Төртүнчү белгини мыйзамдын 13-беренеси сандар менен көрсөтөт. Оюн автоматына салынган утуштун пайызы 75 пайыздан төмөн болбошу керек, ал эми тотализатор кабыл алынган ставкалардын кеминде 50 пайызын утуш катары төлөйт. Калганы уюштуруучуда калат, демек, оюнчулар чогуу алганда тиккен акчасынан азыраак кайтарып алышат.

Кумар оюндарынын түрлөрү: мыйзамда кайсылары аталган?

Кумар оюндарынын түрлөрү № 50 мыйзамдын 1-беренесинде оюн-зоок ишинин формалары катары саналган: казино, оюн автоматтары, букмекердик кеңсе, тотализатор жана электрондук казино. Ошол эле беренеде компьютердик симуляторлор менен интерактивдүү жайлар да аталган. Таблицада негизги түрлөрдүн мыйзамдагы аталышы жана кыскача мааниси берилди.

Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун Оорулардын эл аралык классификациясынын 11-кайра каралышы (МКБ-11) оюнду ойноо жолу боюнча да бөлөт: негизинен офлайн жана негизинен онлайн. Улуу Британиянын Королдук психиатрлар колледжи буга дагы бир байкоону кошот: адамдар трейдингди жана мобилдик оюндардын ичиндеги акчалай чыгымдарды көбүнчө кумар оюну деп эсептешпейт.

Кумар оюндарынын зыяндуулугу эмнеде: акча, үй-бүлө, ден соолук

Кумар оюндарынын зыяндуулугу үч багытта байкалат: акча, үй-бүлө жана ден соолук. ДССУнун 2024-жылдын 2-декабрындагы «Кумар оюндары» маалымат бюллетенинде алар ден соолукка коркунуч келтирип, үй-бүлөнү жакырчылыкка түртүшү мүмкүн экени айтылган. Зыян оюнчунун өзү менен чектелбей, анын айланасындагы адамдарга да жетет.

Акча жана карыз: уттуруу эмнеге алып келет?

Уттуруу үй-бүлөнүн зарыл чыгымдарына арналган акчаны азайтып, карызга алып келиши мүмкүн. ДССУнун 2024-жылдын 2-декабрындагы маалыматы боюнча, уттурулган бардык акчанын — тармактын кирешесинин — болжол менен 60 пайызы зыяндуу деңгээлде ойногон адамдарга туура келет. Ошол эле бюллетенде үй-бүлөнүн акчасы зарыл буюмдардан башка жакка бурулары жазылган.

Улуу Британиянын Королдук психиатрлар колледжи каржылык зыяндын катарында мөөнөтү өтүп кеткен төлөмдөрдү жана тууган-досторго болгон карыздарды атайт. Кыргызстандын оюн-зоок жайларында кредитке (займга) жана күрөөгө коюп ойноого тыюу салынган — бул № 50 мыйзамдын 13-беренесинин 12-бөлүгү. Жогорку Кеңештин 2026-жылдын 29-апрелиндеги жыйынында депутат Табылды Муратбеков адамдар карызга батып, үй-бүлөлөр бузулуп жатканын айткан.

Кумар оюндары жана анын таасири: үй-бүлө менен жакындар кантип жабыркайт?

Кумар оюндары жана анын таасири бир адам менен бүтпөйт: зыян оюнчунун үй-бүлөсүнө жана жакындарына да тиет. ДССУнун 2024-жылдын 2-декабрындагы маалыматы боюнча, жогорку тобокел менен ойногон бир адамга орто эсеп менен алты жабыркаган адам туура келет. Алар көбүнчө өздөрү ойнобойт.

Уюм зыяндын катарында мамилелердин үзүлүшүн, үй-бүлөдөгү зомбулукту, балдардын кароосуз калышын жана стигманы — коомдун терс мамилесин — атайт. Улуу Британиянын Королдук психиатрлар колледжи да үй-бүлөгө келтирилген зыянды өзү сүрөттөгөн төрт топтун бири катары бөлүп көрсөтөт.

Ден соолукка тийгизген терс таасири кандай?

ДССУнун 2024-жылдын 2-декабрындагы бюллетени боюнча, кумар оюндары психикалык бузулуулардын жана өз жанын кыюу учурларынын жыштыгын көбөйтүшү мүмкүн. Швециядагы изилдөө боюнча, кумар оюндарынан улам бузулуусу бар адамдардын өз жанын кыюудан каза болуу тобокели жалпы калктыкынан 15 эсе жогору болгон.

Ойноодон улам пайда болгон стресс жана тынчсыздануу тууралуу суроо PGSI сурамжылоосунда да бар; бул көйгөйлүү оюндун оордугунун индекси калкты сурамжылоодо колдонулат. Кайда кайрылуу керектиги төмөндөгү «Кыргызстанда жардамды кайдан алса болот?» бөлүмүндө жазылган.

Кумар оюндарына көз карандылык: лудомания деген эмне?

Кумар оюндарына көз карандылык — оору: Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюму аны бузулуу катары Оорулардын эл аралык классификациясына (МКБ) киргизген. Лудомания деген эмне? Бул — ошол эле көз карандылыктын күнүмдүк аталышы, кыргызча синоними — оюнкумардык. Сөз латынча ludus («оюн») жана грекче mania деген сөздөрдөн куралган, бирок расмий аталыш эмес.

Классификациянын 10-кайра каралышында анын коду — F63.0, кумар оюндарына патологиялык тартылуу. ДССУ аны адамдын жашоосунда үстөмдүк кылып, коомдук, кесиптик, материалдык жана үй-бүлөлүк баалуулуктарга зыян келтирген, тез-тез кайталанган оюн эпизоддору деп сүрөттөйт. 11-кайра каралышында код — 6C50, ал көз каранды жүрүм-турумдан улам пайда болгон бузулуулардын тобунда турат. Видеооюндарга көз карандылыктын өзүнчө коду бар — 6C51.

ДССУнун 2024-жылдын 2-декабрындагы маалыматы боюнча, бул бузулуу дүйнөдөгү чоңдордун болжол менен 1,2 пайызында бар. «Lancet Public Health» журналынын кумар оюндары боюнча комиссиясы 2024-жылдын 24-октябрында көйгөйлүү оюнду чоңдордун 1,41 пайызында деп баалаган — бул болжол менен 80 миллион адам. Кыргызстан боюнча расмий статистика ачык булактарда жок; жарыяланган сандар — дүйнөлүк баалоолор.

Көз карандылыктын белгилери кандай жана өзүңүздү кантип текшересиз?

Көз карандылыктын үч белгисин ДССУ Оорулардын эл аралык классификациясынын 11-кайра каралышында 6C50 коду үчүн атайт. Өзүңүздү алгачкы жолу текшерүүгө эки суроодон турган кыска сурамжылоо жардам берет, бирок диагнозду дарыгер гана коёт.

• Оюнду көзөмөлдөө бузулат. Адам оюнду качан баштаарын, канчалык көп жана канча убакыт ойноорун, качан токтоорун башкара албай калат.
• Оюн биринчи орунга чыгат. Ал жашоодогу башка кызыкчылыктардан жана күнүмдүк иштерден жогору коюлат.
• Оюн терс кесепеттерге карабай уланат. Зыяны байкалса да, адам ойной берет же мурдагыдан көбүрөөк ойнойт.

Диагноз коюлушу үчүн мындай жүрүм-турум адатта кеминде 12 ай байкалышы керек.

Эки суроо. Lie/Bet сурамжылоосу (Джонсон жана авторлоштору, «Psychological Reports» журналы, 1997-жыл) эки гана суроодон турат. Төмөндө алардын котормосу берилди; бул расмий кыргызча вариант эмес.

1. Ставка жөнүндө. Улам көбүрөөк акча тигүү муктаждыгын качандыр бир сезген учуруңуз болду беле?
2. Калп жөнүндө. Канчалык көп ойноп жүргөнүңүз тууралуу өзүңүзгө маанилүү адамдарга калп айтууга туура келди беле?

Булактагы чечмелөө мындай: бир же эки суроого «ооба» деген жооп — адистин толугураак текшерүүсүнө негиз. Сурамжылоо диагноз болуп саналбайт. Көйгөйдүн жети белгиси биздин «Жоопкерчиликтүү оюн» барагында саналган.

Кумар оюндары боюнча тарбиялык саат: мугалимге жана ата-энеге даяр материал

Кумар оюндары тууралуу тарбиялык саат өткөрүүгө укуктук негиз бар — Кыргыз Республикасынын Президентинин 2022-жылдын 23-декабрындагы № 404 Жарлыгы. Анын аталышы — «Кумар оюндарын уюштуруу жана өткөрүү боюнча мыйзамсыз ишке бөгөт коюу боюнча чаралар жөнүндө».

Жарлык жергиликтүү администрацияларга, шаарлардын мэрияларына, Ички иштер министрлигине жана Билим берүү жана илим министрлигине эки ишти тапшырган. Биринчиси — окуучуларды, өспүрүмдөрдү жана жашы жете электерди тыюу салынган кумар оюндарына тартуунун алдын алуу. Экинчиси — «кумар оюндарынын зыяндуулугу жөнүндө» социалдык роликтерди тартуу жана жайылтуу. Билим берүү жана илим министри чаралардын планын бекиткен буйрукка кол койгон; министрлик бул тууралуу 2023-жылдын 12-январында кабарлаган.

Төмөндөгү алты тезисти класста үн чыгарып окуса болот; ар биринин булагы көрсөтүлгөн.

1. Кумар оюну — тобокелге негизделген макулдашуу. № 50 мыйзамдын 1-беренеси боюнча бул — оюн-зоок жайынын эрежелери менен түзүлгөн утуш жөнүндөгү макулдашуу: катышуучу акчасын тобокелге салат.
2. Ставкалардын бир бөлүгү дайыма уюштуруучуда калат. Оюн автоматына кеминде 75 пайыз утуш салынат, тотализатор ставкалардын кеминде 50 пайызын төлөйт (№ 50 мыйзам, 13-берене).
3. Өспүрүмдөр да ойношот. «Lancet Public Health» журналынын комиссиясынын 2024-жылдын 24-октябрындагы баяндамасы боюнча, дүйнөдө өспүрүмдөрдүн 17,9 пайызы акыркы жылда кумар ойногон, 10,3 пайызы — онлайн.
4. Ставка койгон алты өспүрүмдүн бири тобокелде. Ошол эле комиссиянын баалоосу боюнча, спортко ставка койгон өспүрүмдөрдүн 16,3 пайызында кумар оюндарынан улам бузулуу болушу мүмкүн.
5. Көз карандылык — мүнөздүн алсыздыгы эмес. ДССУнун классификациясында кумар оюндарына көз карандылык 6C50 коду бар бузулуу катары катталган.
6. Мыйзам чек койгон. № 50 мыйзамдын 15-беренеси боюнча Кыргыз Республикасынын жарандары — жашына карабастан — жана 21 жашка толо элек чет өлкөлүктөр оюн-зоок жайларынын кардары боло албайт. Балдарды тарткан уюштуруучуларга Кылмыш-жаза кодексинин 219-1-беренеси боюнча 5 жылдан 8 жылга чейин эркиндигинен ажыратуу каралган.

Ата-энелер үчүн эки чара биздин «Жоопкерчиликтүү оюн» барагында жазылган. Түзмөктө ата-эне көзөмөлү менен браузердеги чыпкалар күйгүзүлөт, ал эми төлөм маалыматтары жана сырсөздөр баланын колу жетпеген жерде сакталат.

Кумар оюндарын алдын алуу: эл аралык булактар эмнени сунуштайт?

Кумар оюндарын алдын алуу боюнча эл аралык булактар негизги салмакты бир оюнчунун эркине эмес, бүт калк үчүн бирдей эрежелерге коёт. ДССУ 2024-жылдын 2-декабрындагы бюллетенинде кумар оюндарынын алдын алуу үчүн мамлекеттерге төмөнкү чараларды атайт.

• Жарнаманы токтотуу. Кумар оюндарын жарнамалоо, жайылтуу жана алардын спортко демөөрчүлүгү токтотулат.
• Милдеттүү лимиттер. Бардык эсептер катталат, лимиттер алдын ала коюлат, өзүн-өзү четтетүү иш жүзүндө иштейт.
• Оюндун өзүндөгү чектөөлөр. Уттуруу лимити, ставканын эң жогорку өлчөмү жана милдеттүү тыныгуулар киргизилет.
• Эскертүүлөр. Оюнчуга оюндун зыяны жөнүндө эскертүүлөр көрсөтүлөт.

«Lancet Public Health» журналынын комиссиясы 2024-жылдын 24-октябрындагы баяндамасында бүт калкка багытталган чаралар баарынан натыйжалуу экенин жазат. Комиссиянын пикиринде, «жоопкерчиликтүү оюн» мамилеси жоопкерчиликти оюнчунун өзүнө жүктөйт. Кыргызстанда тобокелге негизделген оюндардын жана мелдештердин, анын ичинде букмекердик кеңселер менен тотализаторлордун жарнамасына «Жарнама жөнүндө» мыйзамдын 16-беренесинин 5-бөлүгү тыюу салат.

Букмекердеги ставкадан кантип баш тартуу керек жана кабинетте эмне бар?

Ставкадан кантип баш тартуу керек деген суроого Улуу Британиянын Королдук психиатрлар колледжи «Азыр эмне кыла алам?» бөлүмүндө беш кадам менен жооп берет. Букмекерлердин кабинеттеринде болсо, биздин тесттер боюнча, өзүн чектөөнүн которгучтары жок: мындай өтүнүч колдоо кызматына жазылат.

1. Акчаны чектөө. Бир сеанска же жумага лимит коюлат, карталар үйдө калат, эсептер айлык алган күнү төлөнөт.
2. Өзүн-өзү четтетүү. Оюнчу өзүн оюндан четтетүү программасына жазылат.
3. Убакытты кыскартуу. Оюнга кеткен убакыт азайтылат.
4. Оюнга көз карашты өзгөртүү. Оюн акча табуунун жолу катары каралбайт.
5. Бош убакытты толтуруу. Убакыт башка иштерге жумшалат.

Колледждин маалыматы боюнча, лудоманиясы бар болжол менен ар бир үчүнчү адам дарылануусуз өзү айыгат, ал эми үчтөн экиси көйгөйдү башынан өткөрө берет. Төмөнкү таблицада 2026-жылдын 9-октябрындагы тесттерибиздин жыйынтыгы берилди.

Tennisi эрежелеринде оюнчу өзүнө лимит коё алары айтылган, бирок кантип коюлары жазылган эмес. Тестти кантип өткөрөрүбүз методологияда жазылган.

Кыргызстандын мыйзамы кумар оюндары жөнүндө эмне дейт?

Кыргызстанда оюн-зоок иши лицензиянын негизинде жүргүзүлөт, бирок Кыргыз Республикасынын жарандары оюн-зоок жайларынын кардары боло албайт. Негизги ченемдер төмөндө беренелери менен берилди.

• Ким кардар боло албайт. № 50 мыйзамдын 15-беренесинин 2-бөлүгү: «Оюн-зоок жайларынын кардарлары төмөнкүлөр боло албайт: 1) Кыргыз Республикасынын жарандары; 2) 21 жашка толо элек чет өлкөлүк жарандар; 3) аракетке жөндөмсүз чет өлкөлүк жарандар».
• Жарандын жоопкерчилиги. Ошол эле берененин 7-бөлүгү боюнча оюн-зоок жайларында кумар оюндарына катышкан жарандар мыйзамдарга ылайык жоопкерчилик тартышат; ченемде жазанын түрү аталган эмес.
• Мыйзамсыз уюштуруу. Кылмыш-жаза кодексинин 219-1-беренеси, «Оюн-зоок ишин мыйзамсыз уюштуруу»: лицензиясыз уюштурууга 3 жылдан 5 жылга чейин эркиндигинен ажыратуу каралган. Уюшкан топ же балдарды тартуу үчүн мөөнөт — 5 жылдан 8 жылга чейин.
• Оюн автоматтары. Президенттин № 404 Жарлыгы боюнча 2023-жылдын 1-январынан тартып алар казинолордо гана орнотулат.

Эл аралык букмекерлер чет өлкөлүк лицензиялар менен иштешет.

Кыргызстанда жардамды кайдан алса болот?

Кыргызстанда кумар оюндарына көз карандылык боюнча жардамды жалпы психиатриялык жана наркологиялык кызматтардан издешет. Бул көз карандылыкка арналган өзүнчө бөлүм же ишеним телефону Республикалык психиатрия жана наркология борборунун сайтында көрсөтүлгөн эмес.

• Республикалык психиатрия жана наркология борбору. Бул — Бишкектеги мамлекеттик борбор; кумар оюндарына көз карандылык менен анын психиатрына же наркологуна кайрылышат.
• Жашаган жердеги психиатр, нарколог же психолог. «Сорос — Кыргызстан» фондунун 2023-жылдын 10-октябрындагы билдирүүсү боюнча, психиатриялык жардам өлкө боюнча үй-бүлөлүк медицина борборлорунда акысыз көрсөтүлөт.
• «Жоопкерчиликтүү оюн» барагы. Биздин көзөмөл эрежелери жазылган барагыбызда оюнду чекте кармоонун беш эрежеси берилген.

Улуу Британиянын Королдук психиатрлар колледжи кесипкөй жардам бар экенин жана ага сүйлөшүү аркылуу жүргүзүлгөн психотерапия кирерин жазат. Дарылоону дарыгер дайындайт, ошондуктан биринчи кадам — дарыгерге кайрылуу.

Кумар оюндары боюнча көп берилүүчү суроолор

Ошондой эле окуңуз

15-октябрь, 2026

Исламда ставка койсо болобу

15-октябрь, 2026

Кантип ставка койсо болот