«Ставка койсо болобу?» деген суроого эң жакын жооп Кыргызстан мусулмандарынын дин башкармалыгынын (муфтияттын) muftiyat.kg сайтында жарыяланган. Аалымдар Кеңешинин төрагасы даярдаган 2020-жылдын 18-ноябрындагы макалада ат жарыш жана ушуга окшогон мелдештерде акча тигүү кумарга кирери жазылган. Ошол эле сайттагы 2021-жылдын 14-апрелиндеги макала кумарды «арам жана чоң күнөө» деп атайт. «Букмекер» жана «спортко ставка» деген сөздөр муфтияттын бул макала таянган тексттеринде жок: эң жакын өкүм мелдештерде тигилген акча менен байгеге тиешелүү.
Төмөндө булактар ирети менен берилди: Куран аяттары, байге жөнүндөгү хадис, муфтияттын тексттери жана мамлекеттин мыйзамы. Талаштуу эки учур да каралды — акчасыз божомол жана ставкадан уткан акча: аларда аалымдардын жооптору ар башка.
Муфтияттын тексттериндеги «арам» — «харам» деген сөздүн өзү, анын карама-каршысы — «адал». Ставка коюуну ал тексттер «акча тигүү» деп атайт. Макала өз атынан диний өкүм чыгарбайт: ар бир жобонун жанында анын булагы менен датасы көрсөтүлгөн.
Муфтияттын сайтында исламда спортко ставка коюу жөнүндө эмне жазылган?
Муфтияттын сайттарындагы бул макала таянган тексттерде букмекерлер да, спортко ставка да аталбайт; эң жакын өкүм мелдештерде тигилген акчага тиешелүү. Исламда спортко ставка маселесине жакын үч текст бар: экөө башкармалыктын muftiyat.kg сайтында, бирөө анын Фатва бөлүмүнүн fatva.kg сайтында.
- «Лотерея ойносо болобу?» макаласы, 2020-жылдын 18-ноябры. Макаланын аягында аны Кыргызстан мусулмандарынын Аалымдар Кеңешинин төрагасы Абибилла ажы Кадырбердиев даярдаганы көрсөтүлгөн; бул — анын макала жарыяланган күндөгү кызматы. Макалада мындай делген: «Ат жарыш жана ушуга окшогон мелдештердеги акча тигүү да кумарга кирет». Дагы бир сүйлөмү: «Эки тараптан байге коюлуучу мелдештер да арам деп эсептелинет».
- «Кумардын шарияттагы өкүмү» макаласы, 2021-жылдын 14-апрели. Автору көрсөтүлгөн эмес. Анда мындай жазылган: «Шариятта кумар арам жана чоң күнөө болуп эсептелет».
- Фатва бөлүмүнүн жообу, 2026-жылдын 29-сентябры. Суроо эки команда ортого бир нерсе тигип, утулган команда баарын төлөй турган оюн жөнүндө болгон. Жоопто шарият тыюу салбаган, ден соолукка пайдалуу жана ичинде кумар жок оюндарды ойноого болору айтылган. Жооптун аягы мындай: «Сиз сураган оюнда кумар бар болуп жатат. Ошол үчүн андай шарт менен ойногон болбойт».
Булар — эки макала жана бир суроого берилген жооп; спортко ставка коюуга арналган өзүнчө фатва эмес.
Куранда кумар (майсир) жөнүндө эмне делген?
Куранда кумар жөнүндө эки жерде айтылган: «Бакара» сүрөсүнүн 219-аятында жана «Маида» сүрөсүнүн 90–91-аяттарында; экөөндө тең арабча «майсир» деген сөз турат. Төмөндөгү кыргызча котормо муфтияттын сайтындагы макалалардан алынды, котормочунун аты аларда көрсөтүлгөн эмес.
«Бакара» сүрөсүнүн 219-аяты «Кумардын шарияттагы өкүмү» макаласында мындай берилген: «Сенден арак жана кумар оюндары жөнүндө сурашат. Ал экөөндө – чоң күнөө (бар). (Бирок) адамдар үчүн (бир аз) пайдалары да бар. Ал экөөсүнүн пайдасынан күнөөсү чоңураак».
«Маида» сүрөсүнүн 90–91-аяттары «Лотерея ойносо болобу?» макаласында мындайча келтирилген: «Эй, момундар! Арак, кумар, (сыйынуу үчүн) кадалган таштар жана жаанын огу менен төлгө тартуу – шайтандын ыплас иштери. Андан сактангыла! Мүмкүн кутулаарсыңар. Чындыгында, шайтан аракта, кумарда ортолоруңарга душмандык, же кек салып, Аллахты эскерүүдөн жана намаздан тосууну каалайт. Ошондой болсо да тыйылбайсыңарбы?!»
Ошол эле макалада «Ниса» сүрөсүнүн 29-аяты да бар: «Эй ыйман келтиргендер! Бир-бириңдин мал-мүлкүңдү арам жолдор менен жеп койбогула!…» Макала бул аят боюнча имам Багавийдин тафсирине таянат: анда мындай арам жолдордун катарында кумар да аталган.
«Майсир» деген сөз эмнени билдирет?
Муфтияттын сайтындагы 2021-жылдын 14-апрелиндеги макалада Аллах Таала Куранда кумарды «майсир» деп атаганы жазылган. Ошол макалада келтирилген Насафий тафсири боюнча бул сөз жеңилдикти билдирген уңгудан чыккан: башка кишинин мал-мүлкү эмгексиз, оңой алынат.
Ал жерде Самаркандий тафсиринен Ата менен Мужахиддин сөзү да берилген: майсир — кумардын баары, балдардын жаңгак менен ойногон оюнуна чейин. Курандын Шамсуддин Хакимов жасаган кыргызча котормосунда «Бакара» сүрөсүнүн 219-аятына түшүндүрмө бар. Анда эки тараптан акча сайылган утуш оюндарынын баары майсир (кумар) деп аталган. Ат, төө жана ок жарыштыруу оюндарына болсо «эгер кумар болбосо» уруксат деп жазылган.
Букмекер харамбы: спортко ставка коюу кумарга киреби?
«Букмекер харамбы?» деген суроону булактар кумардын аныктамасы аркылуу чечет; муфтияттын жогоруда аталган тексттеринде букмекерлер аталбайт. Муфтияттын сайтындагы 2021-жылдын 14-апрелиндеги макалада аныктама мындай берилген: «Шариатта кумар деп келишим болгон нерсе, ал материалдык баага ээ, бирок келишимдин шарты боюнча киреше же чыгаша болуусу белгисиз учурга байланыштуу болот». 2020-жылдын 18-ноябрындагы макала кыскараак түшүндүрөт: пайда келери же келбеси анык эмес ар кандай алды-берди оюнуна катышуу кумар болуп саналат.
Спортко ставка коюу харамбы деген суроого Казакстан мусулмандарынын дин башкармалыгынын сайтында түз жооп берилген. Анын Баш муфтийинин 2023-жылдын 3-октябрындагы макаласында спорттук ставкалар лотереянын бир түрү деп аталган. Макала боюнча бул ишке тыюу салынган, анткени анда кумар оюнунун бардык белгилери бар.
Байгелүү мелдеш менен спортко коюлган ставканын айырмасы эмнеде?
Булактар бул экөөнү эки белги менен айырмалайт: байгени ким төлөйт жана ким мелдешет. Мелдештин катышуучусуна берилген байге — бир башка нерсе, ал эми жыйынтыкка эки тараптан тигилген акча — кумар.
Абу Хурайрадан жеткен хадисте байге төө жарышта, ат чабышта жана жаа атууда гана дайындалары айтылган. Хадис Абу Давуддун (№ 2574), Тирмизийдин (№ 1700), Насаийдин (№ 3585) жыйнактарында, кыскараак түрдө Ибн Мажада (№ 2878) келтирилген. Андагы «сабак» деген сөз мелдештин жеңүүчүсүнө дайындалган байгени билдирет.
Муфтияттын Фатва бөлүмү 2026-жылдын 29-сентябрындагы жообунда ханафий мазхабынын «Радд аль-мухтар» китебиндеги эрежеге таянат. Ал боюнча ат жана төө менен жарышууга, жөө жарышка жана атууга уруксат, ал эми сыйлыкты эки тараптан шарт кылуу арам. Аалымдар Кеңешинин төрагасы даярдаган 2020-жылдагы макалада да ат жарыштагы акча тигүү кумарга кошулган.
Аалымдардын пикири бул жерде экиге бөлүнөт. Үч мазхаб хадисте аталган мелдештер менен чектелет, ханафий мазхабы болсо байгеге башка пайдалуу мелдештерде да жол берет.
Акчасыз божомол жана бекер ставка (фрибет) жөнүндө эмне айтылган?
Бул макала таянган фатваларда бекер ставка (фрибет) аталбайт; эң жакын өкүмдөр акысыз божомол сынактарына тиешелүү жана бири-бирине дал келбейт. Ошондуктан «өз акчамды тикпесем, ставка койсо болобу?» деген суроого булактарда даяр жооп жок: төмөндө эки башка пикир берилди.
Биринчиси — Египеттин Дар аль-Ифта фатва мекемесинин 2021-жылдын 1-декабрындагы № 7055 фатвасы. Суроо божомол тиркемеси жөнүндө болгон: ар бир катышуучу акча төлөйт, туура тапканы акчасын ашыгы менен кайтарып алат, таппаганы жоготот. Фатва боюнча мындай катышууга болбойт. Катышуу мелдешкендерден акча талап кылбаса жана сыйлык алардан эмес, башка тараптан келсе, уруксат берилет.
Экинчиси — islamqa.info («Ислам: вопрос и ответ») сайтынын 2012-жылдын 4-ноябрындагы № 177510 жообу. Анда футбол боюнча байгелүү акысыз божомол сынагын уюштурууга болбойт деп айтылат, анткени байгеге хадисте аталган мелдештерде гана уруксат берилген. Муфтияттын Фатва бөлүмүнүн жогоруда келтирилген жообунда бул маселе каралган эмес.
Ставкадан түшкөн акча харамбы жана аны эмне кылуу керек?
Муфтияттын сайтындагы 2020-жылдын 18-ноябрындагы макалада бул тууралуу мындай делген: «Кумардан табылган малды пайдалануу сүткордук менен табылган малды жештен да арамдыгы оор». Себеби да ошол жерде айтылган: кумар ойногон адам эки күнөөгө барат — арам оюн ойнойт жана утуп алган малды өздөштүрөт. Ал эми уткан акчаны эмне кылуу керектиги макалада айтылбайт. Ставкадан түшкөн акча харамбы деп сурагандарга башка булактар үч түрдүү жооп берет.
- Ээлерине кайтаруу. Өзбекстан мусулмандары башкармалыгынын фатва бөлүмүнүн кызматкери 2021-жылдын 9-октябрында Kun.uz басылмасында чыккан маегинде акча ээлерине кайтарылмайынча тообо кабыл болбосун айткан. Дагестан муфтиятынын фатва бөлүмү жазгандай, оюн кандай бүтсө да акчанын ээлери ошол бойдон калат.
- Сооп үмүт кылбай жакырларга таратуу. Өзбекстандагы islom.uz сайтынын «Зикр аҳлидан сўранг» кеңеши 2019-жылдын 6-сентябрындагы № 114078 жообунда ушундай деген. Ал жооп боюнча арам акчадан кылынган кайрымдуулук кабыл болбойт.
- Муктаж адам зарыл болгонун алып, калганын таратат. islamqa.info сайтынын № 78289 жообунда Ибн аль-Каййим менен Ибн Таймиянын ушундай пикири келтирилген.
Үч жооптун орток жери бар: эч бири бул акчаны сооп алып келе турган садака деп эсептебейт.
Лотерея ойносо болобу: муфтияттын сайтындагы макала эмне дейт?
Аалымдар Кеңешинин төрагасы даярдаган «Лотерея ойносо болобу?» макаласында (muftiyat.kg, 2020-жылдын 18-ноябры) мындай делген: «Чындыгында лотерея оюну кумардын бир түрү». Себеби мындайча түшүндүрүлгөн: билетке баары акча төлөйт, утуш айрымдарга гана чыгат, ошентип бирөөнүн акысы башкага арам жол менен өтөт.
Кайрымдуулук лотереялары да ушул өкүмгө кирет: «…“Кайрымдуулук лотереяларыбы” же башкасыбы, шарият боюнча баарыбир арам». Макала «Аллах Таала баарыбызды адал ырыскыга умтулуучулардан кылсын!» деген дуба менен аяктайт. Казакстан мусулмандарынын дин башкармалыгынын 2023-жылдын 3-октябрындагы макаласында аалымдар, анын ичинде ханафий аалымдары, лотереяны кумар оюндарынын катарына кошкону жазылган.
Тообо кылуу жана кумарды таштоо жөнүндө булактар эмне дейт?
Булактар бирдей кадамдарды атайт: токтоо, өкүнүү жана кайра кайтпоого бел байлоо. Алар islamqa.info сайтынын № 10510 жообунда тизмектелген: оюнду дароо таштоо, кумар ойногон шериктерден алыстоо, оюн өткөн жерлерге барбоо, өткөнгө өкүнүү, кайтпоого чечим кылуу, садака берүү. Далил катары Бухарийдин жыйнагындагы № 4860 хадис келтирилет: анда шеригин акчага ойноого чакырган кишиге садака берүү буюрулган.
Муфтияттын сайтындагы 2025-жылдын 14-январындагы макалада жалпы аныктама берилген: «Истигфар – бул Аллах Тааладан жасаган ката-күнөөлөр үчүн кечирим суроо». «Кумардын шарияттагы өкүмү» макаласынын корутундусунда болсо мындай делген: «Ошон үчүн мусулмандарга кумар бар мамилелерден алыс болуусу зарыл».
Оюнга көз карандылыкта жардам бере турган жайлар биздин «Жоопкерчиликтүү оюн» барагыбызда көрсөтүлгөн.
Кыргызстандын мыйзамы оюн-зоок жайлары жөнүндө эмне дейт?
2022-жылдын 30-июнундагы № 50 «Кыргыз Республикасындагы оюн-зоок иши жөнүндө» мыйзамдын 15-беренесинин 2-бөлүгү боюнча Кыргыз Республикасынын жарандары оюн-зоок жайларынын кардары боло алышпайт. Диний өкүм менен мыйзам — эки башка маселе. «Ставка койсо болобу?» деген суроо боюнча макала экөөнү тең өз-өзүнчө келтирди.
Исламда спортко ставка боюнча көп берилүүчү суроолор
Муфтияттын сайтындагы 2020-жылдын 18-ноябрындагы макалада ат жарыш жана ушуга окшогон мелдештерде акча тигүү кумарга кирери жазылган. Кумар ошол сайтта «арам жана чоң күнөө» деп аталат. Футбол жана букмекер деген сөздөр бул тексттерде жок.
Муфтияттын сайтындагы аныктама боюнча кирешеси же чыгашасы белгисиз учурга байланган келишим кумар болуп саналат; букмекерлер ал тексттерде аталбайт. Спорттук ставкаларды түз атаган булак — Казакстан мусулмандарынын дин башкармалыгынын 2023-жылдын 3-октябрындагы макаласы: анда аларга тыюу салынганы жазылган.
Булактар боюнча айырма бар: байге мелдештин катышуучусуна берилет, ал эми жыйынтыкка эки тараптан тигилген акча кумар деп эсептелет. Муфтияттын сайтындагы 2020-жылдын 18-ноябрындагы макалада ат жарыштагы акча тигүү кумарга кирери жазылган.
Бул макала таянган фатваларда бекер ставка аталбайт. Жакын эки өкүм акысыз божомол сынактары жөнүндө: Египеттин Дар аль-Ифта мекемесинин № 7055 фатвасы катышуучулар акча төлөбөсө жана сыйлык башка тараптан келсе уруксат берет, islamqa.info сайтынын № 177510 жообу мындай сынакты уюштурууга болбойт дейт.
Булактардын эч бири мындай акчаны сооп алып келе турган садака деп эсептебейт. Жооптор үчөө: ээлерине кайтаруу, сооп үмүт кылбай жакырларга таратуу же муктаж адам зарыл болгонун алып, калганын таратуу. Муфтияттын сайтындагы макалада бул маселе айтылбайт.
Муфтияттын сайтындагы 2020-жылдын 18-ноябрындагы макала боюнча кирет: «Чындыгында лотерея оюну кумардын бир түрү». Ошол макалада кайрымдуулук лотереялары да шарият боюнча арам экени жазылган.
Жок, боло алышпайт: 2022-жылдын 30-июнундагы № 50 «Кыргыз Республикасындагы оюн-зоок иши жөнүндө» мыйзамдын 15-беренесинин 2-бөлүгүндө ушундай жазылган. Бул — мамлекеттин мыйзамы, диний өкүм өзүнчө маселе.
